Agriculture & Rural Economy — MPSC PYQ
Every Agriculture & Rural Economy question MPSC has actually asked in Economy, 2013–2025 — 23 questions, each with the correct answer from the official MPSC key and a full explanation. Newest papers first.
एका क्षेत्रातील जमीन सुपीक आहे परंतु मागील तीन वर्ष पासून पुरेसा पाऊस पडत नसल्यामुळे शेतकरी त्रस्त झालेला आहे. शेतकऱ्यांनी शेतीसाठी कर्ज घेतलेले आहे आणि कर्ज फेडत न आल्यामुळे काही शेतकऱ्यांनी आत्महत्या केल्या आहेत. अशी परिस्थिती शासनाने कशी हाताळावी ? The land in one area is fertile but the farmers are suffering due to lack of sufficient rainfall from the last three years. Farmers have taken loans for farming and some farmers have committed suicide due to failure of refund loans. How should government handle such a situation ?
Decision Making: MPSC gives marks for every option, with no negative marking.
Sustainable administrative and engineering solutions like river linking with proper regulatory approvals are practical long-term approaches to recurrent droughts, unlike superficial fixes or impractical relocations.
🏛️ The Maharashtra angle
भारतातील शेतीच्या आदिम स्वरूपाचा ग्रामीण समाजावर कसा परिणाम होतो ? / How does the premitive nature of agriculture in India affect rural society ?
(a)गरीबी दूर करते. / It eliminates poverty.
(b)कृषी उत्पादनात वाढ होते. / It increases agricultural production.
(c)त्यातून सांस्कृतिक विविधता येते. / It leads to cultural diversity.
(d)याचा परिणाम पिरामिडल सामाजिक-आर्थिक प्रणालीमध्ये होतो. / It result in a pyramidal socio-economic system.
The primitive nature of Indian agriculture perpetuates unequal land distribution and subsistence farming, resulting in a pyramidal socio-economic structure with a large impoverished base and few rich landowners.
🏛️ The Maharashtra angle
ग्रामीण समाजाचा विचार करता खालीलपैकी कोणते/कोनती विधान/विधाने असत्य आहे/त ? Considering the rural society which of the following statement/s is/are false ?
(a)ग्रामीण समाज हा प्रामुख्याने शेतीवर आधारित आहे. / Rural Society is based predominantly on agriculture.
(b)ग्रामीण भागात जमीन हे उत्पादनाचे मूळ साधन आहे. / Land is the basic means of production in the countryside.
(c)ग्रामीण भागातील उत्पादनाची साधने शहरी भागापेक्षा वेगळी नाहीत. / Means of production in rural areas are not different from urban areas.
Statement (c) is false because rural means of production, primarily land and traditional labor, differ significantly from the capital and technology-intensive means in urban areas. Statements (a) and (b) are correct facts about rural society.
🏛️ The Maharashtra angle
ग्रामीण लोक त्यांच्या श्रमशक्ती आणि तंत्राच्या सहाय्याने काय तयार करतात ? What do rural people produce by means of their labour power and technique ?
(a)औद्योगिक वस्तू / Industrial goods
(b)कृषी उत्पादने / Agrarian products
(c)धातू उत्पादने / Metal products
Rural people primarily engage in agriculture and allied activities using their labor power and basic techniques, thereby producing agrarian products rather than industrial or metal goods.
🏛️ The Maharashtra angle
पुढील कोणत्या घटकांच्या माध्यमातून मासेमारी विकास कार्यक्रम प्रभावीपणे राबवला जातो ? / Through which of the following factors the fisheries development program is implemented effectively ?
(a)भारतीय मत्स्यपालन सर्व्हेक्षण / The Fishery Survey of India.
(b)राष्ट्रीय मत्स्यपालन विकास मंडळ / National fisheries development board.
(c)मासेमारी बंदरांचा विकास / Development of fishing harbours.
(d)मांस बाजारपेठ / Meat Marketing.
Fisheries development programs in India are effectively implemented through specialized bodies and infrastructure like the Fishery Survey of India, National Fisheries Development Board (NFDB), and development of fishing harbours, whereas 'Meat Marketing' is unrelated to fisheries.
🏛️ The Maharashtra angle
खालीलपैकी कोणते प्रमुख धोरणात्मक हस्तक्षेप हे भारतातील भू-सुधारणांचा भाग होते ? Which of the following major policy interventions are the part of the land reforms in India ?
(a)मध्यस्थांचे निर्मूलन / Abolition of intermediaries
(b)कूळ पद्धती सुधारणा / Tenancy reforms
(c)जमीन धारणेवर कमाल मर्यादा निश्चिती / Fixing ceilings on land holdings
(d)भू-धारणांचे एकत्रीकरण / Consolidation of land holdings
Land reforms in independent India comprehensively included the abolition of intermediaries (like Zamindars), tenancy reforms to protect tenants, fixing ceilings on agricultural land holdings to redistribute surplus land, and consolidation of fragmented land holdings.
🏛️ The Maharashtra angle
महाराष्ट्रामध्ये शेतजमिनीच्या विभाजनामुळे (तुकडीकरण) काय झाले?
(a)शेतकरी स्वतःच्या कुटुंबापुरते धान्य उत्पादन करू शकत नाही.
(b)शेतजमिनीस पाणी पुरवठा करण्यास अडचणी निर्माण होत आहेत.
(c)आधुनिक शेती अवजारांचा आर्थिक दृष्ट्या उपयोग परवडत नाही.
(d)शेतीवर व्यक्तिगत लक्ष ठेवणे आर्थिक दृष्ट्या परवडत नाही.
Fragmentation of agricultural land holdings leads to insufficient family food production, irrigation hurdles, and unviable mechanization and personal supervision.
🏛️ The Maharashtra angle
पुढील विधाने विचारात घ्या : (a) राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा अभियान 2007-2008 मध्ये सुरू करण्यात आले. (b) तांदूळ, गहू आणि डाळी यांचे उत्पादन वाढविणे हा याचा हेतू आहे. Consider the following statements : (a) National Food Security Mission (NFSM) was launched in 2007-2008. (b) It aims at increasing production of rice, wheat and pulses.
(a)राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा अभियान 2007-2008 मध्ये सुरू करण्यात आले. / National Food Security Mission (NFSM) was launched in 2007-2008.
(b)तांदूळ, गहू आणि डाळी यांचे उत्पादन वाढविणे हा याचा हेतू आहे. / It aims at increasing production of rice, wheat and pulses.
National Food Security Mission (NFSM) was indeed launched in the year 2007-2008 (statement a). Its primary objective was to increase the production of rice, wheat, and pulses through area expansion and productivity enhancement (statement b).
🏛️ The Maharashtra angle
जमीनसुधारणांच्या व्यापीमध्ये कोणत्या गोष्टी समाविष्ट होतात ? The scope of land reforms includes
(a)मध्यस्थांचे उच्चाट / Abolition of intermediaries
(b)कुळकायदा सुधारणा / Tenancy Reforms
(c)जमिनधारणा मर्यादा / Ceiling on land holdings
(d)सहकारी शेतीचे संघटन / Organisation of co-operative farming
The scope of land reforms in India encompasses the abolition of intermediaries (zamindari abolition), tenancy reforms (security of tenure and fair rent), ceiling on land holdings, and the organization of co-operative farming.
🏛️ The Maharashtra angle
पहिल्या हरितक्रांतीत खालीलपैकी कोणत्या गोष्टीची काळजी घेतली नाही ? / The first Green Revolution did not take care of which of the following areas ?
(a)कोर्डवाहू प्रदेश / Rainfed areas
(b)किनारी प्रदेश / Coastal areas
(c)सुपीक जमिनीचे प्रदेश / Fertile soil areas
(d)वाळवंटी प्रदेश / Arid areas
The first Green Revolution primarily targeted well-irrigated and fertile soil regions, thereby neglecting rainfed (koradwahu), coastal, and arid regions.
🏛️ The Maharashtra angle
खालीलपैकी हरितक्रांती संबंधी कोणती टीका बरोबर आहे ? / Which of the following criticisms of the first Green Revolution is/are correct ?
(a)जल प्रवाहांचे प्रदूषण / Polluting waterways
(b)हवेचे प्रदूषण / Polluting air
(c)कृषी क्षेत्रातील कामगारांस होणारी विषबाधा / Poisoning agricultural workers
(d)उपयुक्त कीटकांचा व इतर वन्यजीवांचा न्हास / Killing beneficial insects and wildlife
The Green Revolution led to heavy pesticide and fertilizer use, causing waterway pollution, poisoning of workers, and destruction of beneficial wildlife, while direct air pollution was minimal compared to industrial sources.
खालीलपैकी कोणते/कोणती विधाने हरितक्रांती संबंधी बरोबर आहे ? Which of the following statements is/are correct about the Green Revolution ?
(a)तांदूळ व गहू या सारखी तृणधान्ये उत्पादनावर भर होता. / There was emphasis mainly on cereals like rice and wheat.
(b)कडधान्ये, फळे आणि भाजीपाला/उत्पादनात घट. / There was a loss of productivity of pulses, fruits and vegetables.
(c)कडधान्ये, फळे व भाजीपाला उत्पादनावर भर. / There was emphasis mainly on pulses, fruits and vegetables cultivation.
(d)वर्षामागून वर्षे जमिनीच्या सुपीकतेत हळू हळू घट. / There was a gradual decrease in soil fertility year after year.
The first Green Revolution focused heavily on cereals like rice and wheat, leading to a decline in pulses and vegetables, and caused long-term soil fertility reduction.
खालीलपैकी कोणते परिणाम हरितक्रांती संबंधी बरोबर आहेत ?
(a)वर्षामागून वर्षे एकच तृणधान्य पिकविल्यामुळे जमिनीची सुपीकता कमी होत गेली.
(b)जमिनीची सुपीकता घटल्याने कडधान्ये व भाजीपाला पिकविणे अवघड झाले.
(c)एकपीक पद्धतीमुळे पिकांची रोगास प्रतिकार क्षमता घटली.
Continuous cultivation of single cereal crops reduced soil fertility, made pulse/vegetable cultivation difficult, and lowered pest resistance due to monoculture.
कुळ कायदा (वहिवाट) सुधारणांमध्ये पुढील गोष्टींचा समावेश होतो : अ. कुळ खंडणी (वहिवाट खंड/भाडे) नियमन ब. वहिवाटीची सुरक्षितता क. कुळांना (वहिवाट दारांना) मालकी हक्क देण्याबाबत पुष्टी ड. कसाऊ जमिनीच्या आकारावर मर्यादा
(a)Regulation of tenancy rent
(b)Security of tenure
(c)Conferment of ownership rights on tenants
(d)Ceiling on maximum size of cultivation holding
Comprehensive tenancy law reforms in India encompass the regulation of tenancy rents, security of tenure for tenants, conferment of ownership rights, and setting ceilings on land holdings.
🏛️ The Maharashtra angle
पुढे माहिती घटकांचा संच दिला असून त्यापुढे कार्यवाही सुचवल्या आहेत. त्यासंबंधातील सर्वांत उचित पर्याय निवडा. • शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या ही नेहमीचीच बाब झाली आहे. • बदलत्या हवामानामुळे त्यासंबंधीच्या सर्व अटकळी विचित्र होत आहेत, त्यामुळे शेती करणे जिकिरीचे झाले आहे. • माध्यमे ग्राहकांची बाजू घेऊन वाढत्या किंमतींचा बागुलबोवा उभा करण्यात आघाडीवर असतात. • अचूक निदानावर बेतलेली दूर संवेदक शेती, पोषण शेती, सुरक्षित अन्न निर्माण करणारी शेती, वायरलेस शेती, जलवायु चलाख शेती, बदलता खत वापर शेती, वात आलेखन, उत्पादन आलेखन, जल गुणवत्ता आलेखन शेती, इत्यादी अनेक नवीन कृषि पद्धति व्यवहारात येत आहेत, परंतु यासंबंधी शेतकरी सजग नाहीत. कृतिक्रम : अ. नव्या कृषिद्धतींचा वापर करून सुरक्षित अन्नाचे उत्पादन घेण्यासाठी शेतकऱ्याला सक्षम करण्यासाठी बुद्धिमान, तंत्रकुशल, कामसू व प्रामाणिक कृषि साहाय्यकांची फळी शासन, स्वयंसेवी संस्था व कृषि विद्यापीठे यांनी सहभागाने सज्जा केली पाहिजे.
To combat agrarian distress and modern farming challenges, collaborative action involving government, NGOs, and agricultural universities is needed to empower farmers with new technologies and smart assistance.
🏛️ The Maharashtra angle
सुवर्ण क्रांतीचा (Golden Revolution) संबंध ______ आहे. Golden Revolution is related to ______
The Golden Revolution in Indian agriculture is specifically associated with the promotion and advancement of horticulture and beekeeping (honey production).
सहकारी संस्थांचे आर्थिक वर्ष ________ हे असते. The Financial year of a Co-operative organization is ________ .
The financial year for all co-operative organizations and societies in India traditionally runs from 1st April to 31st March, aligning with the general financial year of the country.
🏛️ The Maharashtra angle
भूसुधारणांमुळे तिहेरी (तीनपट्टी) क्रांती घडून आली खालीलपैकी योग्य पर्याय निवडा. Land reforms promote triple revolution. Choose the correct option from the following:
Land reforms in developing nations trigger a triple revolution encompassing cultural mindset shift, political empowerment, and technological adoption in farming.
खालील दोन विधाने पाहावीत : (a) भारतात प्रती माणषी कृषी क्षेत्राची उपलब्धता सन 1951 च्या 0.48 हेक्टर पासून 1991 पर्यंत 0.16 हेक्टर एवढी कमी झाली व ती 2035 पर्यंत 0.08 हेक्टर पर्यंत खाली जाण्याची शक्यता आहे. (b) कृषी क्षेत्राची उपलब्धता कमी होण्याचे प्रमुख कारण वाढती लोकसंख्या व कृषी क्षेत्राचे अकृषी क्षेत्राकडे वळनीकरण आहे. वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत ?
(a)भारतत प्रती माणषी कृषी क्षेत्राची उपलब्धता सन 1951 च्या 0.48 हेक्टर पासून 1991 पर्यंत 0.16 हेक्टर एवढी कमी झाली व ती 2035 पर्यंत 0.08 हेक्टर पर्यंत खाली जाण्याची शक्यता आहे.
(b)कृषी क्षेत्राची उपलब्धता कमी होण्याचे प्रमुख कारण वाढती लोकसंख्या व कृषी क्षेत्राचे अकृषी क्षेत्राकडे वळनीकरण आहे.
Per capita agricultural land availability in India has declined over decades due to population growth and diversion of agricultural land to non-agricultural uses.
🏛️ The Maharashtra angle
ऊसापासून साखर करताना उसाच्या एकूण वजनाच्या किती टक्के रूपांतर होऊ शकते ? How much percent weight of sugarcane can be converted into sugar ?
The average sugar recovery rate from sugarcane in India typically ranges around 9% to 10% depending on the variety and region.
🏛️ The Maharashtra angle
भारतातील भूअधिकार सुधारणा धोरणाचे खालीलपैकी कोणते ध्येय नव्हते ?
Land reform policies in India focused on abolition of intermediaries, tenancy reforms, and cooperative farming, whereas agricultural finance is handled by banking institutions and RBI/NABARD, not as a primary core goal of land tenure reforms.
🏛️ The Maharashtra angle
भारतातील पशुधनाबाबत पुढील विधानांचा विचार करा : वरील कोणते विधान अयोग्य आहे.
(a)भारतात जगातील सर्वात अधिक गाय बैल आहेत.
(b)भारतीय गायीला "टी कप काऊ" म्हणतात कारण तिचे सरासरी दूध उत्पादन कमी आहे.
(c)जगातील सुमारे 50% म्हशी भारतात आहेत.
(d)भारतातील दूध उत्पादनातील जवळपास 50% उत्पादन म्हशींपासून मिळते.
India possesses a massive livestock population with high cattle numbers, Indian cows are referred to as 'tea cup cows' due to lower average milk yields compared to exotic breeds, India holds around 50% of the world's buffaloes, and buffalo milk constitutes nearly 50% of India's total milk production. Thus, no statement is incorrect.
🏛️ The Maharashtra angle
कृषी व सहकार विभागाने केशरी मोहीम (सफ्रॉन मिशन) सन 2010 ते 2014 मध्ये राबविण्यासाठी सुरू केली आहे ज्यामध्ये पुढील बाबींचा समावेश आहे :
(a)पुनर्लगवड
(b)जमिनीची पोत सुधारणे
(c)पाणीपुरवठा वाढविणे
(d)हवामान अंदाज यंत्रणा विकास
(e)संशोधन व विस्तारात भर
The Saffron Mission launched by the Ministry of Agriculture and Cooperation included replantation, soil health improvement, irrigation development, and research & extension support to boost saffron production in Jammu & Kashmir.