Poverty, Inequality & Welfare — MPSC PYQ
Every Poverty, Inequality & Welfare question MPSC has actually asked in Economy, 2013–2025 — 47 questions, each with the correct answer from the official MPSC key and a full explanation. Newest papers first.
Questions per year
जागतिकीकरणापूर्वी राष्ट्रीय उत्पन्नातील मध्यम 40% उत्पन्न गटाचा वाटा किती प्रतिशत वाढला होता ? Before Globalization, by how much did the percentage share of middle 40% income group was increased ?
The passage says that before globalization (1961 to 1991) the top 10 percent's share of national GDP fell by three percent, while 'the share of the middle forty percent and bottom fifty percent income groups had increased by 2.3 percent and one percent respectively'. So the middle 40 percent gained 2.3 percent.
विषमता वृद्धीची गती तीव्र झाल्याचे खालीलपैकी कोणत्या बाबीवरून स्पष्ट होते ?
(a)तळाच्या 50% लोकसंख्येचा राष्ट्रीय उत्पन्नातील वाट्यात घट
(b)सर्वोच्च उत्पन्न असलेल्या 10% लोकसंख्येचा राष्ट्रीय उत्पन्नातील वाट्यात घट
(c)दोनों स्तरावरील लोकसंख्येचा राष्ट्रीय उत्पन्नातील वाट्यात घट
(d)दोनों स्तरावरील लोकसंख्येचा राष्ट्रीय उत्पन्नातील वाट्यात वाढ
Rising inequality is clearly indicated by the decline in the share of national income held by the bottom 50% of the population.
🏛️ The Maharashtra angle
भयानक विषमता खालीलपैकी कशाला म्हणता येईल ? / Which of the following states is called horrible inequality ?
Horrible or extreme economic inequality is highlighted when a massive concentration of wealth rests with an extremely small percentage of the population, alongside severe destitution for the majority.
🏛️ The Maharashtra angle
अन्न सुरक्षा विधेयक, 2013 च्या संदर्भात खालीलपैकी योग्य विधान/ने ओळख. Identify the correct statement/s from the following regarding Food Security Bill, 2013.
(a)हे विधेयक शहरी भागातील 50% आणि ग्रामीण भागातील 75% लोकसंख्येला अन्न सुरक्षेचा लाभ उपलब्ध करून देतो.
(b)लाभार्थ्यांना दरमाह प्र.कि.रु. 3 प्रमाणे तांदूळ, प्र.कि.रु. 1 प्रमाणे भरड धान्य व प्र.कि.रु. 2 प्रमाणे गहू उपलब्ध होणार आहे.
The National Food Security Act (NFSA) 2013 covers up to 75% of the rural population and 50% of the urban population, and prices are Rs. 3 (rice), Rs. 2 (wheat), and Re. 1 (coarse grains). Both statements in the question present incorrect coverage or pricing details.
🏛️ The Maharashtra angle
"विकसनशील जगामधील जवळजवळ 40% लोकसंख्येला 1950 आणि 1960 च्या दशकांमध्ये झालेलया आर्थिक वृद्धीचा लाभ झालेला नाही." हे विधान कोणाचे आहे? "About 40% of the population of the developing world did not benefit from economic growth during the 1950's and 1960's." Who made this statement ?
The famous statement highlighting that 40% of the developing world's population did not benefit from 1950s-1960s economic growth was made by Robert McNamara, former World Bank President.
भारतात स्वातंत्र्याच्या 7 दशकानंतरही अस्तित्वात असलेल्या दरिद्र्याची खालीलपैकी कोणते/ती कारण/कारणे आहे/आहेत ? / Which of the following is/are reason/s for the existence of poverty even after seven decades of Independence in India ?
(a)अर्थव्यवस्था मोठ्या प्रमाणात कृषी क्षेत्रावर अवलंबून.
(b)उत्पादन क्षेत्रातील रोजगार संधीची कमतरता.
(c)विकसित देशांच्या तुलनेत शेती विकासाचा अधिक दर.
Heavy reliance on agriculture and lack of employment opportunities in the manufacturing sector are primary structural reasons for persistent poverty in India, whereas India has a lower agricultural growth rate compared to developed nations.
🏛️ The Maharashtra angle
एकात्मिक बाल विकास सेवा योजने अंतर्गत राबविण्यात येणारा/रे कार्यक्रम ______________. / Program/s implemented under the Integrated Child Development Services Scheme ______________.
(a)पूरक पोषण आहार कार्यक्रम
(b)आरोग्य तपासणी
(c)कामगार प्रशिक्षण
(d)स्त्री-पुरुष असमानता
The Integrated Child Development Services (ICDS) scheme provides supplementary nutrition and health check-ups along with immunization, preschool education, and health/nutrition education to children below 6 years and pregnant/lactating mothers.
🏛️ The Maharashtra angle
भारतातील ग्रामीण लोकांच्या सामान्य दारिद्र्यास खालीलपैकी कोणता घटक अधिक योगदान देतो ? What factor contribute to the general poverty of rural people in India ?
General poverty among rural people in India is primarily contributed by structural factors like lack of productive assets, unemployment, and dependence on traditional agriculture.
🏛️ The Maharashtra angle
अन्नसुरक्षा मध्ये खालील अवस्थांचा समावेश होतो : Food security includes following stages :
(a)सर्वांना पर्याप्त मात्रेत अन्नधान्य उपलब्ध होणे. / Adequate availability of food grains to all.
(b)सर्वाना अन्नधान्य व दाळी पर्याप्त मात्रेत उपलब्ध होणे. / Adequate availability of food grains and pulses to all.
(c)सर्वाना अन्नधान्य, दाळी, दूध व भाजीपाला पर्याप्त मात्रेत उपलब्ध होणे. / Adequate availability of food grains, pulses, milk and vegetables to all.
(d)सर्वाना अन्नधान्य, दाळी, दुधाचे पदार्थ, भाजीपाला, फळे, मांस, मासे इ. पर्याप्त मात्रेत उपलब्ध होणे. / Adequate availability of food grains, pulses, milk products, vegetables, fruits, meat and fish etc.
Comprehensive food security encompasses not just basic food grains and pulses, but nutritional security including milk, vegetables, fruits, meat, and fish in adequate quantities for all.
🏛️ The Maharashtra angle
पॉवर्टी गॅप इंडेक्स (Poverty Gap Index) हा निर्देशांक खालीलपैकी कोणत्या कारणासाठी काढला जातो, असे गौरव दत्त व मार्टिन रँव्हलीन यांनी सांगितले ? Gaurav Dutt and Martin Ravalin said that Poverty Gap Index is calculated for which of the following reasons ?
Gaurav Dutt and Martin Ravallion explained that the Poverty Gap Index measures the depth of poverty by indicating how much income per capita would be needed to bring all poor individuals up to the poverty line.
🏛️ The Maharashtra angle
सापेक्ष दारिद्र्य पुढील घटकावर अवलंबून असते. Relative poverty depends on following factors :
(a)मानवी शरीराला दररोज उष्मांकाची गरज आहे. / The human body needs calories every day.
(b)मूलभूत गरजा भागवण्यासाठी उत्पन्नाची गरज आहे. / Income is necessary to meet basic needs.
(c)दोन उत्पन्न गटाची तुलना करून अल्प उत्पन्न गट दारिद्र्यात येतो. / Comparing two income groups, the lower income group comes in poverty.
(d)आवश्यक गरजा भागवता न येण्यासारखी परिस्थिती म्हणजे दारिद्र्य होय. / Poverty is the condition of not being able to meet the basic needs.
Relative poverty is measured by comparing different income groups within a population to see inequality, whereas absolute poverty is related to minimum basic needs and calorie intake.
🏛️ The Maharashtra angle
ज्या समाजात उत्पन्न वितरणामध्ये आत्यंतिक __________ असते तेथे मूठभर व्यक्तीजवळ अपमाप पैसा असतो. / In a Society where the income distribution is excessive _________ the handful individual there has unlimited money.
Extreme income inequality (विषमता) means wealth is concentrated in the hands of a few individuals while the majority have very little.
🏛️ The Maharashtra angle
अन्नपूर्णा योजनेचे लाभार्थी कोण आहेत ? Who are the beneficiaries of Annapurna Yojana ?
Annapurna Yojana was launched to provide food security (10 kg free food grains per month) to senior citizens who are eligible for National Old Age Pension (NOAPS) but remain uncovered due to budgetary constraints.
🏛️ The Maharashtra angle
जेव्हा एखाद्या कुटुंबाचा वंचितता गुणांक _____ टक्के किंवा त्यापेक्षा अधिक असतो, त्यावेळी ते कुटुंब अनेक अंगांनी (बहुमित) दरिद्री मानले जाते. If deprivation score of a household is _____ percent or greater, then that household is called multidimensionally poor.
According to the global Multidimensional Poverty Index (MPI) methodology by UNDP and OPHI, a household is identified as multidimensionally poor if its deprivation score is equal to or greater than 33.3% (one-third).
'एखादा देश गरीब असतो कारण तो गरीबच असतो' हे विधान _______ चे आहे. 'A country is poor, because it is poor' this statement is of
The famous phrase 'A country is poor, because it is poor' is a core summary of the Vicious Circle of Poverty theory propounded by Ragnar Nurkse.
रंगराजन समिती, 2014 ने वर्ष 2011 - 12 साठी दारिद्र्य रेषा दैनंदिन दरडोई उपभोग खर्च ______ शहरी भागासाठी आणि ______ ग्रामीण भागासाठी निश्चित केली आहे. Rangarajan Committee, 2014 defined poverty line for 2011 - 12 at Rs. ______ per capita per day consumption expenditure for urban areas and Rs. ______ per capita per day for rural areas.
The Rangarajan Committee (2014) estimated the poverty line for 2011-12 at a per capita daily consumption expenditure of Rs. 47 for urban areas and Rs. 32 for rural areas.
जीवनाचा भौतिक गुणवत्ता निर्देशांक (PQLI) मोजताना कोणता घटक विचारात घेतला जात नाही ? Which factor is not considered while calculating Physical Quality of Life Index (PQLI) ?
The Physical Quality of Life Index (PQLI) includes three indicators: life expectancy at age one, infant mortality, and basic literacy rate. Per capita income is not included in PQLI.
एकूण दारिद्र्य दरी विषयी (TPG) खालीलपैकी कोणते विधान योग्य आहे ? (TPG – Total Poverty Gap) Which of the following statements are correct about the Total Poverty Gap (TPG) ?
(a)दारिद्र्यरेखेखालील प्रत्येकाला त्या रेषेच्या वर आणण्यासाठी आवश्यक असलेल्या एकूण उत्पन्नाचे मापन TPG करते.
(b)निव्वळ दारिद्र्य रेखेच्या खाली ज्यांचे उत्पन्न आहे, अशांची संख्या म्हणजे TPG होय.
(c)प्रत्येक उत्पादन घटकाला मिळणाऱ्या एकूण राष्ट्रीय उत्पन्नातील वाट्याचे मापन TPG करते.
(d)एखाद्या देशातील उत्पन्न विषमतेच्या सापेक्ष तीव्रतेचे मापन TPG करते.
Total Poverty Gap (TPG) measures the total amount of income necessary to raise everyone who is below the poverty line up to that exact line.
दारिद्र्यात घट आणि उपजीविका प्रोत्साहन यासाठी भारत सरकार बरोबर संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमांने खालीलपैकी कोणत्या कार्यक्रमांना पाठबळ दिले आहे ?
(a)सर्वांसाठी माफक दरात ग्रामीण गृहनिर्माण
(b)बहुरज्जीय आरोग्यसेवा व्यवस्था क्षमता सुधारणा (2013 - 2017)
(c)प्रशासन व गुणित उपजीविका पाठबळ (GOALS) (2013 - 2017)
(d)आदिवासी विभाग राष्ट्रीय क्षमता बळकटीकरण (2013 - 2017)
UNDP in collaboration with the Government of India has supported various initiatives for poverty reduction and livelihood enhancement, including rural housing, health system reforms, GOALS, and tribal capacity building.
🏛️ The Maharashtra angle
पेन्शन संबंधी प्रधानमंत्री श्रमयोगी मानधन योजना भारतीय अर्थव्यवस्थेतील कोणत्या क्षेत्रातील कामगारांसाठी लागू केली आहे ? Pension Scheme, Pradhanmantri Shramyogi Mandhan Yojana is applicable for which of the following in India ?
Pradhan Mantri Shram Yogi Maan-dhan (PM-SYM) is a central sector scheme meant for old age protection and social security of Unorganized Workers including construction workers, audio-visual workers, mid-day-meal workers, etc.
🏛️ The Maharashtra angle
'अदृश्य' मुली व महिला' ही संकल्पनात्मक स्थिती पुढीलपैकी कोणत्या बाबींमुळे होते ? / The "missing" girls and women' phenomenon occurs due to which of the following factors?
(a)मुलगाच हवा असण्याची प्राधान्यता/ह्यास / preference for male child
(b)अपुरी सांख्यिकी माहिती / inadequate data
(c)महिलांचा होणारा बाजार / women trafficking
(d)उच्च माता मृत्यु दर / high maternal mortality ratio
The 'missing' girls and women phenomenon primarily refers to skewed sex ratios resulting from son preference leading to female foeticide/infanticide (a) and high maternal mortality ratios (d) reducing female survival rates.
🏛️ The Maharashtra angle
पुढीलपैकी कोणते/ती विधान/ते बरोबर आहे/त ? Which of the following statement/s is/are correct ?
(a)राष्ट्रीय बाल मजूरी प्रकल्प 2015 मध्ये सुरू करण्यात आला. / National child labour project was launched in 2015.
(b)त्यांतर्गत वय 9 वर्षे - 14 वर्षे दरम्यानच्या श्रमिक/मजूर गटातून सुटका केलेल्या मुलांना व्यावसायिक प्रशिक्षण दिले जाते. / It provides vocational training to children rescued from work force in the age group of 9 - 14 years.
(c)त्यांतर्गत सुटका केलेल्या मुलांना पाठ्यवेतन दिले जाते. / It gives stipend to rescued children.
The National Child Labour Project (NCLP) was revamped and implemented to rehabilitate children rescued from hazardous work. It targets the age group of 9-14 years, provides them with vocational training, and grants a stipend to incentivize attendance. All given statements are correct.
🏛️ The Maharashtra angle
सक्षमीकरण आणि सामाजिक समावेशनातील फरक म्हणजे : अ. एकाचा (पहिल्याचा) संबंध संपत्ती व मालमत्तेच्या मालकीशी आहे तर दुसऱ्याचा संबंध व्यवस्थेतील संस्थात्मक अडथळे दूर करण्याशी आहे. ब. एकाचा संबंध क्षमता वाढविण्याशी तर दुसऱ्याचा संपत्ती साधन पर्यंतची पोच वाढविण्याशी आहे. क. एक (उर्ध्वगामी) खालून वर पद्धतीने वापरला जातो तर दुसरा (अधोगामी) वरून खाली पद्धतीने. वरीलपैकी कोणते/कोणता विधाने बरोबर आहे/त ?
(a)एकाचा (पहिल्याचा) संबंध संपत्ती व मालमत्तेच्या मालकीशी आहे तर दुसऱ्याचा संबंध व्यवस्थेतील संस्थात्मक अडथळे दूर करण्याशी आहे.
(b)एकाचा संबंध क्षमता वाढविण्याशी तर दुसऱ्याचा संपत्ती साधन पर्यंतची पोच वाढविण्याशी आहे.
(c)एक (उर्ध्वगामी) खालून वर पद्धतीने वापरला जातो तर दुसरा (अधोगामी) वरून खाली पद्धतीने.
Empowerment and social inclusion differ in multiple dimensions: empowerment deals with assets/capabilities and bottom-up approaches, while social inclusion deals with removing institutional barriers and top-down/structural adjustments.
🏛️ The Maharashtra angle
सरकारी यंत्रणेमार्फत केल्या जाणाऱ्या सक्षमीकरणातील प्रमुख मर्यादा कोणती ? अ. ती यंत्रणा अकार्यक्षम आहे. ब. शासन यंत्रणा भ्रष्टाचार युक्त आहे. क. ती यंत्रणा वरून खाली 'अधोगामी' प्रणाली वापरते.
(a)ती यंत्रणा अकार्यक्षम आहे.
(b)शासन यंत्रणा भ्रष्टाचार युक्त आहे.
(c)ती यंत्रणा वरून खाली 'अधोगामी' प्रणाली वापरते.
Government-led empowerment often fails because it uses a top-down ('adhogami') approach, treating people as passive beneficiaries rather than active participants in their own development.
🏛️ The Maharashtra angle
पी.डी. ओझा (1960-61) समितीने दारिद्रयरेषेच्या मापनासाठी पुढीलपैकी कोणता निकष विचारात घेतला होता ? Which of the following criteria was considered by P.D. Ojha Committee (1960-61) for calculating poverty line ?
P.D. Ojha (1960-61) used per capita per month consumption expenditure based on calorie norms to calculate the poverty line.
सर्व समावेशक वृद्धी प्रक्रियेमध्ये शासनाच्या योगदानाचे निर्देशांक पुढीलपैकी कोणते आहे ? Which of the following are the indicators of the contribution of government in the process of Inclusive Growth ?
Both the Revenue-GDP ratio and Public Investment-GDP ratio are critical fiscal indicators used to measure government's active contribution and fiscal commitment toward inclusive growth.
खालीलपैकी कोणते सहस्रक विकास ध्येय नाही ? Which of the following is not a millenium development goal ?
Millennium Development Goals (MDGs) had 8 specific global targets ranging from poverty to environmental sustainability, and questions typically test the outliers not included in the list.
पुढीलपैकी कोणता घटक दारिद्र्यनिर्मितीस कारणीभूत नाही ? Which of the following factors are not responsible for poverty ?
(a)भाववाढ / Inflation
(b)शासकीय खर्चात वाढ / Increase in Government expenditure
(c)तुटीचा अर्थभरणा / Deficit Financing
(d)अल्प बचती व भांडवलनिर्मिती / Short savings and Capital formation
Increase in government expenditure and deficit financing do not directly cause poverty; rather, inflation, low savings, and capital formation are drivers of poverty.
“किमान जीवनावश्यक गरजांची पूर्तता करण्यासाठी आवश्यक किमान उत्पन्नाचा अभाव” याचा संबंध दारिद्र्याच्या पुढीलपैकी कोणत्या प्रकाराशी येतो ? "Absence of minimum income to get the minimum needs of life" is concerned with which of the following types of poverty ?
The absence of minimum income required to fulfill basic necessities of life defines absolute poverty.
अन्न सुरक्षा कायदा, 2013 च्या संदर्भात पुढीलपैकी योग्य विधान/विधाने निवडा. Identify the correct statement/s in context of the Food Security Act, 2013.
(a)हा कायदा 75% ग्रामीण व 50% शहरी लोकसंख्येला अन्न सुरक्षेचा लाभ उपलब्ध करून देतो. / It gives legal entitlement of food security to 75% rural and 50% urban population.
(b)लाभार्थ्यांना दरमहा प्र.कि. ₹ 3 प्रमाणे तांदूळ, प्र.कि. ₹ 2 प्रमाणे जाडेभरडे धान्य व प्र.कि. ₹ 1 प्रमाणे गहू उपलब्ध होणार आहे. / A beneficiary will be entitled rice, coarse cereals and wheat @ ₹ 3, ₹ 2 and ₹ 1 per kg per month respectively.
The National Food Security Act, 2013 covers 75% of the rural and 50% of the urban population. Statement b has incorrect pricing details (rice is ₹3, wheat is ₹2, and coarse grains are ₹1).
🏛️ The Maharashtra angle
भारत सरकारने पुढीलपैकी कोणते कार्यक्रम 'सामाजिक सुरक्षा' या उद्देशाने सुरू केले आहे ? / Which of the following programmes is/are started by the Government of India for the purpose of 'Social Security'?
(a)आम आदमी विमा योजना / Aam Aadmi Bima Yojana
(b)राष्ट्रीय स्वास्थ्य विमा योजना / Rashtriya Swasthya Bima Yojana
(c)राष्ट्रीय सामाजिक सहाय्य कार्यक्रम / National Social Assistance Programme
All the listed programs—Aam Aadmi Bima Yojana, Rashtriya Swasthya Bima Yojana, and National Social Assistance Programme—were launched by the Government of India for social security.
🏛️ The Maharashtra angle
महिला व बालकल्याण योजनांमध्ये पुढीलपैकी कोणत्या योजनांचा समावेश होतो ? Which of the following schemes are included in women and child development schemes ?
(a)अंगणवाडी सेवा योजना / Anganwadi Services Scheme
(b)प्रधानमंत्री मातृ वंदना योजना / Pradhan Mantri Matru Vandana Scheme
(c)राष्ट्रीय पोषण अभियान / National Nutrition Mission
(d)बाल सुरक्षा योजना / Child Protection Scheme
All the listed schemes including Anganwadi Services, Pradhan Mantri Matru Vandana Yojana, National Nutrition Mission (POSHAN Abhiyaan), and Child Protection Scheme are core components of women and child development initiatives in India.
🏛️ The Maharashtra angle
दारिद्र्य घटविण्याच्या कुठल्याही धोरणात स्वयंवोजगार आणि वेतनाधिष्हीत रोजगार हा दोन्ही गोष्टींचा समावेश होणे गरजेचे आहे, कारण
(a)ग्रामीण भागात स्वयंरोजगार हा जास्त प्रचालित आहे.
(b)वेतनरोजगारावरील अवलंबित्व हे मालकावरील (एम्प्लॉयर) अवलंबित्व वाढवते.
(c)असे केले नाही तर श्रीमंत व गरिबांमधील दरी वाढेल.
(d)श्रीमंतांची मालमत्ता संसाधने वाढतील.
Poverty alleviation strategies must encompass both self-employment and wage employment because rural areas rely heavily on self-employment, wage employment increases employer dependency, and unbalanced policies worsen income inequality.
🏛️ The Maharashtra angle
पुढीलपैकी योग्य विधान/ने निवडा : अ. भारतामध्ये प्रत्येक एक हजार लोकसंख्येमागे एक पेक्षा कमी डॉक्टर उपलब्ध आहे. ब. जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार डॉक्टर आणि लोकसंख्येचे किमान प्रमाण 3 : 1000 (1000 लोकांसाठी 3 डॉक्टर) असे असावे. Choose the correct statement/s from the following : a. India has less than one doctor per thousand population. b. The World Heath Organisation prescribes a minimum doctor - population ratio of 3 : 1000. (3 doctors for 1000 people)
(a)भारतामध्ये प्रत्येक एक हजार लोकसंख्येमागे एक पेक्षा कमी डॉक्टर उपलब्ध आहे.
(b)जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार डॉक्टर आणि लोकसंख्येचे किमान प्रमाण 3 : 1000 (1000 लोकांसाठी 3 डॉक्टर) असे असावे.
Statement a is correct as India's doctor-population ratio is lower than 1 per 1000 (or hovering around the WHO recommendation only recently, historically less). Statement b is incorrect because WHO prescribes a minimum ratio of 1:1000 (1 doctor per 1000 population), not 3:1000.
🏛️ The Maharashtra angle
गरीबी व श्रीमंती हे दोन्ही _______ आहेत. Poverty and privilege both are
Poverty and privilege are socio-economic conditions created by human social structures and economic systems rather than being natural or divine phenomena.
गरीबी चा व्याख्या, पुढीलपैकी कोणती बरोबर आहे ? Poverty is defined as
Poverty is comprehensively defined as the deprivation of basic human needs, which primarily includes food, clothing, and shelter (अन्न, वस्त्र व निवारा).
कुटुंब बहुआयामी दरिद्री होण्याची शक्यता अशावेळी जास्त असते जेव्हा वंचितता निर्देशांक
(a)20% पेक्षा जास्त पण 33.3% पेक्षा कमी असते
(b)33.3% पेक्षा जास्त पण 50% पेक्षा कमी असते
(c)25% पेक्षा जास्त पण 50% पेक्षा कमी असते
According to multi-dimensional poverty indices, households facing deprivation scores between 20% and 33.3% are considered vulnerable to multidimensional poverty.
🏛️ The Maharashtra angle
सन 2009 मध्ये दारिद्र्याचे मोजमाप करण्याच्या पद्धतीचा आढावा घेण्यासाठीच्या तज्ज्ञ समितीचा अहवाल ________ यांनी सादर केला. The Report of the Expert Group to review the methodology for estimation of poverty (2009) was submitted by
The Expert Group to review the methodology for estimation of poverty in 2009 was headed by Prof. S.D. Tendulkar.
पुढील विधाने लक्षात घेऊन योग्य पर्याय निवडा : Consider the following statements and select the proper option :
(a)सर्वसमावेशी वृद्धी ही आर्थिक वृद्धीची पूर्वअट आहे. Inclusive growth is a pre-condition of economic prosperity.
(b)आर्थिक समृद्धी ही सर्वसमावेशी वृद्धीची पूर्वअट आहे. Economic prosperity is a pre-condition of inclusive growth.
Inclusive growth ensures that economic prosperity benefits all sections of society, meaning economic growth/prosperity is a pre-condition for inclusive growth, but not necessarily vice versa in strict economic theory, making only statement a correct.
🏛️ The Maharashtra angle
वरीलपैकी कोणती विधाने सत्य आहेत ? Which of the above statements are true ?
(a)दर्जेदार आरोग्यसुविधांमुळे आयुर्मान सुधारते. Quality healthcare improves life expectancy.
(b)दर्जेदार आरोग्यसुविधांमुळे बालमृत्यूचे प्रमाण घटते. Quality healthcare reduces child mortality.
(c)शाश्वत विकास उद्दिष्टे आरोग्यसेवांसाठी वचनबद्ध आहेत. SDGs promise healthcare services.
(d)शाश्वत विकास उद्दिष्टे दारिद्र्य घटवण्याचा हेतू बाळगतात. SDGs aim at reduced poverty.
All the given statements are correct: quality healthcare improves life expectancy and reduces child mortality, and SDGs explicitly promise healthcare services and poverty reduction.
🏛️ The Maharashtra angle
राष्ट्रीय एड्स नियंत्रण कार्यक्रमाबाबत (NACP) खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ? Which one of the following statements about the National AIDS Control Programme (NACP) is correct?
(a)या कार्यक्रमातील खर्च केंद्र आणि राज्य यांच्याकडून 80 : 20 सूत्रानुसार केला जातो. / Expenses under the programme are shared by the Centre and the States on 80 : 20 basis.
(b)कार्याचा हेतू एड्सची नवीन लागण रोखणे असा आहे. / It aims at preventing new infections of AIDS.
Statement (a) is incorrect because funding pattern changes over time and central-state shares vary for centrally sponsored schemes; statement (b) is correct as NACP's primary objective is to prevent new HIV/AIDS infections.
🏛️ The Maharashtra angle
जनगणना 2011 नुसार शहरी लोकसंख्या आणि दारिद्र्य रेखेखाली असणारी लोकसंख्या यांचा सहगुणक - 0.39 इतका आहे. ही बाब असे दर्शविते कि / As per the Census 2011, correlation between urban population and percentage of people below the poverty line is - 0.39. It indicates that
A correlation of -0.39 between urban population and poverty percentage indicates a negative or weak relationship, meaning urban growth did not significantly reduce poverty. Therefore, the pattern of urbanization did not have much impact on poverty reduction.
🏛️ The Maharashtra angle
2011च्या मानवी विकास अहवालाने 109 देशांचा बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांकाचा अंदाज सादर केला. त्या अहवालानुसार या देशातील किती प्रमाणात लोकसंख्या बहुआयामी दारिद्र्य अनुभवीत आहे?
According to the 2011 Human Development Report, approximately 1/3rd of the population across the 109 countries studied experienced multidimensional poverty.
अनेकअंगी दारिद्र्य निर्देशांकाने 1997 मध्ये कोणत्या निर्देशांकाची जागा घेतली ?
The Human Poverty Index (HPI), introduced by the UNDP in 1997, was later superseded by the Multidimensional Poverty Index (MPI) launched in 2010.
खालील विधाने नियोजन आयोगाने दिलेल्या भारतीय दारिद्र्याच्या अंदाजासंबंधी आहेत. वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत ?
(a)भारतातील महत्त्वाच्या राज्यांमध्ये दारिद्र्याचे संकेंद्रण झालेले दिसते.
(b)शहरी दारिद्र्यातील घट ही ग्रामीण दारिद्र्याच्या घटीपेक्षा अधिक आहे.
(c)दारिद्र्याचा दर हा हिमाचल प्रदेश, हरियाणा आणि बिहारमध्ये वाढला आहे.
(d)नियोजन आयोगाने लकडावाला तज्ज्ञ गटाचे दारिद्र्याचे अंदाज मान्य केले आहेत.
According to Planning Commission estimates, poverty in India shows regional concentration, urban poverty reduction has outpaced rural poverty reduction in certain periods, poverty rates increased in specific states like Himachal Pradesh, Haryana, and Bihar during certain spells, and the Lakdawala expert group methodology was historically accepted.
🏛️ The Maharashtra angle
दारिद्र्य तफावत गुणोत्तर हे शिर गणती गुणोत्तरापेक्षा निरपेक्ष दारिद्र्य मापनाचे जास्त चांगले मापक आहे कारण
Poverty Gap Ratio measures the depth of poverty by considering not just the number of poor people, but also how far below the poverty line their incomes fall.
खालील विधाने भारतातील दारिद्र्याच्या संकल्पनेशी संलग्न आहेत : / Following statements relate to the definition of poverty in India : वरीलपैकी कोणती विधाने एस. डी. तेंडुलकर कमिटीच्या दारिद्र्यसंकल्पनेनुसार बरोबर आहेत ? / Which of the above statements is/are correct as per the definition of poverty given by S.D. Tendulkar Committee ?
(a)दारिद्र्यरेषेची संकल्पना कॅलरीजच्या स्वरूपात मांडली आहे. / Poverty line is defined in terms of calories.
(b)दारिद्र्य आणि भूक या दोन्ही संकल्पना एकच आहेत. / Poverty and hunger are one and the same.
(c)"दारिद्र्यरेषा टोप्ली (Basket)" मधील वस्तू आणि सेवांमध्ये बदल घडवून आणला गेला आहे. / Poverty Line Basket (PLB) goods and services have been changed over time.
(d)शिक्षण आणि आरोग्यावरील खर्च समाविष्ट करण्यासाठी नवीन पद्धतीशास्त्र सुचवले गेले आहे. / New methodology to include expenditure on education and health is recommended.
The S.D. Tendulkar Committee recommended a new methodology that explicitly included private expenditure on health and education alongside food, moving away from purely calorie-norm-based poverty lines.
🏛️ The Maharashtra angle