Climate & Atmosphere — MPSC PYQ
Every Climate & Atmosphere question MPSC has actually asked in Geography, 2013–2025 — 33 questions, each with the correct answer from the official MPSC key and a full explanation. Newest papers first.
Questions per year
खालील विधानांचा विचार करा. / Consider the following statements. आता सांगा की / Now state whether :
(a)तपाम्बराचे तापमान सामान्यतः वाढत्या उंची बरोबर कमी होते. / The temperature of the troposphere generally decreases with increasing altitude.
(b)तपांबर हे सूर्याकडून लघु तरंगाच्या स्वरूपात येणाऱ्या सौरप्रारणाच्या शोषणाने नव्हे तर पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरून होणाऱ्या उष्णतेच्या वहनाने तापवले जाते. / The troposphere is heated not by absorption of incoming short wave solar radiation but by transfer of heat from the earth's surface.
Troposphere temperature decreases with altitude (lapse rate), and it is primarily heated from the earth's surface through terrestrial radiation and conduction rather than direct solar shortwave absorption.
🏛️ The Maharashtra angle
खालीलपैकी कोणते विधान/विधाने अचूक नाहीत ? अ. विषुववृत्ताच्या उत्तर व दक्षिणकडे 30° अक्षवृत्तीय प्रदेशात उष्णकटकंबंधीय आवर्ते निर्माण होतात. ब. उष्णकटकंबंधीय आवर्ताचा व्यास 300 ते 1500 कि.मी. आणि त्यापेक्षाही अधिक असू शकतो. क. उष्णकटकंबंधीय आवर्ती वाऱ्याचा वेग दर ताशी 50 ते 60 कि.मी. आणि त्यापेक्षाही अधिक असू शकतो. ड. उष्णकटकंबंधीय आवर्ते उत्तर गोलार्धात घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने वाहतात. Which one of the following statements is/are not correct ? a. Tropical cyclones are formed in the 30° Latitude region North and South of the equator. b. The diameter of a tropical cyclone can range from 300 to 1500 km and even more. c. Tropical cyclones can have wind speed of 50 to 60 km per hour and even more. d. Tropical cyclones flow clockwise direction in the Northern hemisphere.
(a)विषुववृत्ताच्या उत्तर व दक्षिणकडे 30° अक्षवृत्तीय प्रदेशात उष्णकटकंबंधीय आवर्ते निर्माण होतात. / Tropical cyclones are formed in the 30° Latitude region North and South of the equator.
(b)उष्णकटकंबंधीय आवर्ताचा व्यास 300 ते 1500 कि.मी. आणि त्यापेक्षाही अधिक असू शकतो. / The diameter of a tropical cyclone can range from 300 to 1500 km and even more.
(c)उष्णकटकंबंधीय आवर्ती वाऱ्याचा वेग दर ताशी 50 ते 60 कि.मी. आणि त्यापेक्षाही अधिक असू शकतो. / Tropical cyclones can have wind speed of 50 to 60 km per hour and even more.
(d)उष्णकटकंबंधीय आवर्ते उत्तर गोलार्धात घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने वाहतात. / Tropical cyclones flow clockwise direction in the Northern hemisphere.
Tropical cyclones form between 5° and 20° latitudes, not 30°. Also, in the Northern hemisphere, tropical cyclones rotate counter-clockwise (anticlockwise), not clockwise. Thus statements 'a' and 'd' are incorrect.
🏛️ The Maharashtra angle
भारतीय द्विपकल्पाच्या सीमेवरील बंगालचा उपसागर आणि अरबी समुद्रात खालीलपैकी कोणत्या कारणाने वादळाची निर्मिती होते ? Which of the following is the reason of the storms in Arabian sea and Bay of Bengal on the border of the Indian Peninsula ?
Storms and tropical cyclones in the Arabian Sea and Bay of Bengal form due to high temperature increasing thermal convection, which creates low-pressure areas over the sea surface.
🏛️ The Maharashtra angle
हवामानबदल ही नैसर्गिक आणि सतत प्रक्रिया आहे. या कल्पनाला कोणता भूवैज्ञानिक पुरावा समर्थन देतो ? / Which geological evidence supports the notion that climate change is a natural and continuous process ?
Tree rings (dendrochronology), glacial advances/retreats, and sediment deposits in glacial lakes are all key geological and paleoclimatic proxies that provide scientific evidence showing climate change has historically been a natural and continuous Earth process.
🏛️ The Maharashtra angle
भूमध्य सामुद्रीक प्रदेशात हिवाळ्यात पाऊस पडण्याचे कारण Winter rainfall received by the Mediterranean region is the result of
The Mediterranean climate region experiences winter rainfall because the pressure belts shift southward in winter, bringing the region under the influence of westerly wind-bearing depressions.
'मान्सूनची माघार' हा भारतीय हवामानाचा आविष्कार खालीलपैकी कोणत्या वातावरणीय परिस्थितीचा परिणाम आहे ? The climatic phenomena retreating monsoon is the result of which of the following atmospheric condition in India ?
After September the Sun's apparent movement shifts south, the monsoon low-pressure trough over the northern plains weakens, and a high-pressure belt builds over north-west India and spreads towards the south-east. This expanding high pressure pushes the south-west monsoon winds back, which is the 'retreat' of the monsoon.
एल निनोमुळे कोणकोणत्या देशात तीव्र दुष्काळ पडला होता ? / In which countries did severe drought occur due to El Nino ?
(a)इंडोनेशिया / Indonesia
(b)पेरू / Peru
(c)बांग्लादेश / Bangladesh
(d)भारत / India
El Nino causes warming of surface waters in the eastern Pacific, leading to severe droughts in countries like Indonesia, Bangladesh, and India.
🏛️ The Maharashtra angle
दिलेल्या उताऱ्यावरून आपणास ला निना बद्दल काय माहिती मिळते ? / What information do we get about La Nina from the given paragraph ?
(a)हा थंड सागरी प्रवाह आहे. / It is a cold ocean current.
(b)हा एल निनोच्या विरुद्ध आहे. / It is opposite to El Nino.
(c)ला निना ही एल निनोची धाकटी बहीण मानली जाते. / The La Nina is considered to be the younger sister of El Nino.
(d)ला निना तयार झाल्यानंतर व्यापारी वारे त्यांचा वेग वाढवतात. / After the occurrence of La Nina, trade winds increase their speed.
La Nina is characterized as a cold ocean current, opposite to El Nino, often called its younger sister, which strengthens trade winds.
🏛️ The Maharashtra angle
एल निनो ला ख्रिस्ताचे बाळ म्हटले जाते कारण ______.
El Nino gets its name 'Christ Child' because it typically appears off the coast of Peru around Christmas time (December).
खालील विधाने पहा : (a) ला निनामुळे चांगला पाऊस होऊन पेरूची किनारपट्टी हिरवीगार बनते. (b) ला निनामुळे पेरूच्या वाळवंटात चांगला पाऊस होऊन कापूस, नारळ, केळी यांचे भरपूर उत्पादन होते. (c) एल निनो प्रशांत महासागरातील अनियमित उबदार सागरी प्रवाह आहे.
(a)ला निनामुळे चांगला पाऊस होऊन पेरूची किनारपट्टी हिरवीगार बनते.
(b)ला निनामुळे पेरूच्या वाळवंटात चांगला पाऊस होऊन कापूस, नारळ, केळी यांचे भरपूर उत्पादन होते.
(c)एल निनो प्रशांत महासागरातील अनियमित उबदार सागरी प्रवाह आहे.
Statement (c) is correct as El Nino is an irregular warm ocean current in the Pacific. Statements (a) and (b) incorrectly attribute these effects to La Nina instead of recognizing the full context or exaggerating agricultural outcomes in the desert.
पृथ्वीच्या वातावरणाच्या ______ भागात वातावरणतील एकूण हवेच्या सुमारे 70% भाग असतो. The ______ part of the Earth's atmosphere contains about 70% of the total air in the atmosphere.
The Troposphere is the lowest layer of the Earth's atmosphere and contains about 70% to 75% of the atmosphere's total mass and air.
जोड्या जुळवा : प्रदेश वाऱ्याचे नाव (a) सहारा वाळवंट (i) फॉन (b) ग्रीस (ii) सेमून (c) इराण (iii) सिरोक्को (d) आल्प्स (iv) खामसिन Match the following : Region Name of the wind (a) Sahara desert (i) Foehn (b) Greece (ii) Semun (c) Iran (iii) Sirocco (d) Alps (iv) Khamsin
(a)सहारा वाळवंट / Sahara desert
(b)ग्रीस / Greece
(c)इराण / Iran
(d)आल्प्स / Alps
Local winds match their regions as follows: Sahara desert produces Khamsin, Greece experiences Semun, Iran has Foehn-like or specific local winds (or matching standard geography pairs), and Alps experience Foehn.
🏛️ The Maharashtra angle
उपष्ण कटिबंधीय उच्च दाब पट्ट्याकडून विषुववृत्तीय कमी दाब विभागाकडे वाहणाऱ्या वाऱ्यांना _______ म्हणतात. The winds blowing from the subtropical high pressure belt towards the equatorial low pressure area known as _______.
Winds blowing from subtropical high pressure belts towards the equatorial low pressure area are known as Trade winds (व्यापारी वारे).
भारतामध्ये मोसमी वारे वाहण्यासाठी कोणती स्थिती कारणीभूत आहे ? / Which situation is responsible for the monsoon winds in India ?
(a)भूमीखंडाचा विस्तृत भाग / Extensive land area
(b)भारताच्या तिन्ही बाजूस असलेला समुद्र / Sea lies on three sides of India
(c)30° ते 40° अक्षांसाच्या पट्ट्यात जेट प्रवाहाचे अस्तित्व / Existence of Jet stream in 30° to 40° latitude belt
Monsoon winds in India are driven by multiple factors including the extensive landmass causing differential heating, the surrounding Indian Ocean/seas on three sides, and the upper-air circulation like Jet streams.
🏛️ The Maharashtra angle
चिनूक वाऱ्यांसंदर्भातील कोणती विधाने बरोबर नाहीत ? / Which statements are incorrect regarding Chinook winds ?
(a)हे वारे रॉकी पर्वतावरून वाहतात. / These winds blow on Rocky mountain.
(b)हे वारे स्थानिक प्रकारचे आहेत. / These are the local winds.
(c)हे वारे आल्प्स पर्वताच्या दक्षिण बाजूवरून वर चढतात. / These winds climb Alps mountain from its south side.
(d)हे वारे न्हाइन नदीखोऱ्यातून वाहतात. / These winds blow in Rhine river valley.
Chinook winds are warm, dry local winds that blow on the eastern slopes of the Rocky Mountains (North America), not the Alps or Rhine river valley (which are associated with Foehn winds). Therefore, statements (c) and (d) are incorrect.
🏛️ The Maharashtra angle
विधाना अ आणि ब यांचे परीक्षण करून योग्य पर्याय निवडा. विधान 'अ': सौरशक्तीपासून येणाऱ्या उष्णतेपैकी 35% उष्णतेचा पृथ्वीचा पृष्ठभाग आणि वातावरण तापण्यास उपयोग होत नाही तिला पृथ्वीची भू-धवलता असे म्हणतात. विधान 'ब': हवेचे अणू, लहान धूलिकण, ढग, पृथ्वीचा पृष्ठभाग यांच्यापासून विकीरण व परावर्तन क्रियेमुळे उष्णता लघुलहरीद्वारे अवकाशात पाठवली जाते. Examine the statement A and statement B. Statement 'A': 35% solar energy is not useful for the heating of Earth's surface as well as atmosphere, that heat is called “Albedo of the Earth's surface”. Statement 'B': Through Short Waves, Scattering and Reflection process of the air molecules, heat is transferred by the small dust particles, clouds and earth's surface in the space.
Albedo is the proportion of solar radiation reflected by the Earth's surface and atmosphere (about 35% is reflected/scattered back to space directly). Statement B correctly explains the mechanism of reflection and scattering via short waves.
स्तंभ अ आणि स्तंभ ब यांच्या योग्य जोड्या जुळवा : स्तंभ अ (स्थानिक वारे) अ. चिनुक ब. फॉर्न क. लू ड. मिस्ट्रल स्तंभ ब (आढळणारे प्रदेश) I. युरोपमधील आल्प्स पर्वत II. दक्षिण युरोप ते भूमध्य समुद्र III. उत्तर भारतातील मैदानी प्रदेश IV. उत्तर अमेरीकेतील रॉकी पर्वत Match the pairs of column A and column B : Column A (Local winds) Column B (Regions where they are found) a. Chinook I. Alps mountains in Europe b. Föhn II. From South Europe to Mediterranean Sea c. Loo III. Plain area of North India d. Mistral IV. Rocky Mountains in North America
(a)चिनुक / Chinook
(b)फॉर्न / Föhn
(c)लू / Loo
(d)मिस्ट्रल / Mistral
Chinook blows in the Rockies (North America), Föhn in the Alps (Europe), Loo in North India plains, and Mistral from South Europe to the Mediterranean Sea.
दिलेल्या नकाशाचे अवलोकन करा आणि वाहणाऱ्या वाऱ्याचा योग्य पर्याय निवडा. / Observe the map and find the out the correct option of blowing winds.
Based on pressure systems and wind direction arrows pointing from land to sea or northeast to southwest across India, the map represents the North-East monsoon winds (winter monsoon).
🏛️ The Maharashtra angle
विषुववृत्तापासून ध्रुवाकडे वाहणाऱ्या ग्रहीय वाऱ्यांचा योग्य क्रम ओळखा. Find out the correct sequence of planetary winds found from the equator to pole.
Planetary winds from the equator to poles follow a distinct global pattern: Trade winds near the equator, Westerlies in the middle latitudes, and Polar winds near the poles.
खालीलपैकी योग्य विधान/ने ओळखू : विधान 'अ' : विशिष्ट तापमानावर ठराविक आकारमानाच्या हवेत असलेले वाष्पाचे प्रमाण म्हणजे त्या हवेची सापेक्ष आर्द्रता होय. विधान 'ब' : हवेची निरपेक्ष आर्द्रता आणि त्याच तापमानावर त्या हवेची कमाल वाष्प धारण शक्ती यांच्या गुणोत्तराला विशिष्ट आर्द्रता म्हणतात. Identify the correct statement/s from the following : Statement 'A' : The weight of water vapour per unit volume of air in specific temperature is called relative humidity. Statement 'B' : Specific humidity is the ratio of air water vapour content to its water vapour capacity at a given temperature.
(a)विशिष्ट तापमानावर ठराविक आकारमानाच्या हवेत असलेले वाष्पाचे प्रमाण म्हणजे त्या हवेची सापेक्ष आर्द्रता होय.
(b)हवेची निरपेक्ष आर्द्रता आणि त्याच तापमानावर त्या हवेची कमाल वाष्प धारण शक्ती यांच्या गुणोत्तराला विशिष्ट आर्द्रता म्हणतात.
Both statements are incorrect. Relative humidity is the ratio of water vapour present to the capacity at a given temperature, not just the absolute weight per unit volume. Specific humidity is the mass of water vapour per unit mass of moist air, not the ratio stated.
खालीलपैकी योग्य विधान/ने ओळखू : विधान (अ) : सागरी क्षेत्रात समतापरेषा एकमेकीस व अक्षवृत्तास जवळजवळ समांतर जातात. कारण (र) : सागरी स्थानांचे तापमान उंचीच्या परिणामापासून मुक्त असते. Identify the correct statement/s from the following : Assertion (A) : The isotherm lines remain almost parallel to one another and parallel to latitudes on oceanic surfaces. Reason (R) : Temperatures at maritime locations are free from effect of elevation.
(a)सागरी क्षेत्रात समतापरेषा एकमेकीस व अक्षवृत्तास जवळजवळ समांतर जातात.
(b)सागरी स्थानांचे तापमान उंचीच्या परिणामापासून मुक्त असते.
Isotherms run parallel to latitudes on oceans because oceanic temperature distribution is relatively uniform and free from extreme topographical elevation effects.
पर्जन्यप्रदेश आणि पर्जन्यछायेचा प्रदेश ही कोणाची वैशिष्ट्ये आहेत ? The rain fed and rain shadow areas are the characteristics of
Rain-fed (windward side) and rain shadow (leeward side) areas are classic characteristics of relief or orographic rainfall, caused by mountains blocking moisture-laden winds.
🏛️ The Maharashtra angle
सांद्रीभवना दरम्यान उत्सर्जित होणाऱ्या उष्णतेस ______ म्हणतात. The heat released at the time of condensation is called as
The heat energy released when water vapor condenses into liquid water or ice is known as latent heat of condensation.
खालील चार स्थानिक वारे व नकाशातील 1, 2, 3, 4 आकड्यांनी दर्शविलेल्या वाऱ्यांच्या जोड्या लावा : अ. सिरोक्को ब. खाम्सीन क. हार्मेटन ड. बर्ग Match the four local winds marked as 1, 2, 3, 4 in the following map : a. Sirocco b. Khamsin c. Harmattan d. Berg (नकाशावरील 1, 2, 3, 4 हे वर्तुळांकित क्रमांक पर्यायांतील I, II, III, IV शी अनुक्रमे जुळतात. / The circled numbers 1, 2, 3, 4 on the map correspond to options I, II, III, IV respectively.)
Local winds like Sirocco, Khamsin, Harmattan, and Berg correspond to specific geographical locations in Africa and South Africa, and matching them correctly with map markers yields the standard sequence.
बोरा वारे ________ प्रदेशात बहमतात. Bora winds blow in ________ region.
Bora is a cold, north-easterly local wind that blows in the Adriatic Sea region (especially along the coast of Croatia/Yugoslavia).
वाफेचे रूपांतर बर्फात होण्याच्या क्रियेस ________ म्हणतात. The process of conversion of water vapour into ice is known as
Sublimation is the direct transition of a substance from solid to gas or vice versa (such as water vapour directly into ice or frost, or solid to vapour).
खालील विधानांचा विचार करा : / Consider the following statements :
(a)ला निनो म्हणजे लहान मुलगी. / La Nino is a little girl.
(b)ला निनोच्या काळामध्ये महासागराचे थंड पाणी पृष्ठभागावर येते. / During the time of La Nino cold water in the ocean rises to the surface.
(c)ला निनो मान्सून वारा प्रबळ करतो. / La Nino strengthens the Indian monsoon.
(d)एल निनोच्या काळामध्ये व्यापारी वारे कमकुवत होतात आणि उष्ण पाणी महासागरामध्ये पूर्वेकडे वाहते. / During the time of El Nino, trade winds weaken and warm water moves east in the ocean.
La Nina means 'little girl', involves cold upwelling water, and strengthens the Indian monsoon. El Nino weakens trade winds and pushes warm water east. Hence, all statements are correct.
🏛️ The Maharashtra angle
खालील आकृतीत गडद केलेला प्रदेश त्रिवार्थ्यांच्या मते एका नैसर्गिक प्रदेशाचा विस्तार दर्शविलेला आहे तो प्रदेश ओळखा. In the given diagram, the shaded area shows the spatial-spread of a climatic region according to Trewartha. Identify the region.
According to Glenn Trewartha's climate classification, the specified shaded region in Indian climatic maps typically represents the Tropical Savanna (Aw) climate with dry winters.
🏛️ The Maharashtra angle
अ व ब यांच्या सहसंबंधाचे तर्कसंगत वर्णन करणारा पर्याय निवडा. अ. 2,00,000 वर्षांच्या कालखंडादरम्यान मिलान्कोविच चक्रांनी रिफ्ट व्हॅलीतील जलवायुमानाला ओल्या व कोरड्या परिस्थितींच्या अतिटोकांच्या आंदोलनातून जाणे भाग पाडले. ब. फक्त मोठ्या मेंदूधारी मानववंशीय पूर्वजांना टोकाच्या जलवायुमान बदलांत टिकाव धरणे शक्य झाले आणि म्हणून ते नव्या प्रजाती म्हणून उदयाला आले. Select the option that logically describes interrelationship between a and b. a. Milankovitch cycles made the Rift Valley climate go through extreme oscillations of wet and arid conditions over a period of 2,00,000 years. b. Hominid ancestors with large brain only could survive in the drastic climatic changes and therefore they emerged as new species.
(a)2,00,000 वर्षांच्या कालखंडादरम्यान मिलान्कोविच चक्रांनी रिफ्ट व्हॅलीतील जलवायुमानाला ओल्या व कोरड्या परिस्थितींच्या अतिटोकांच्या आंदोलनातून जाणे भाग पाडले. / Milankovitch cycles made the Rift Valley climate go through extreme oscillations of wet and arid conditions over a period of 2,00,000 years.
(b)फक्त मोठ्या मेंदूधारी मानववंशीय पूर्वजांना टोकाच्या जलवायुमान बदलांत टिकाव धरणे शक्य झाले आणि म्हणून ते नव्या प्रजाती म्हणून उदयाला आले. / Hominid ancestors with large brain only could survive in the drastic climatic changes and therefore they emerged as new species.
Milankovitch cycles causing extreme climate oscillations (statement a) acted as the driving force/cause that resulted in the survival and emergence of large-brained hominid species (statement b).
🏛️ The Maharashtra angle
खालील वाक्ये वाचा आणि दिलेलीपैकी योग्य पर्याय निवडा : a. एल-निनो म्हणजे फक्त उष्ण विषुववृत्तीय प्रवाहाचा विस्तार होय. b. एल-निनो म्हणजे "बाल ख्रिस्त" होय. क. एल-निनो म्हणजे डिसेंबरमधील नाताळाच्या/ख्रिस्तमसच्या काळात दिस्णारा प्रवाह होय. ड. एल-निनो, भारतामध्ये दीर्घ काळासाठीच्या मान्सून पर्जन्याच्या अंदाजासाठी वापरण्यात आणला जातो.
(a)एल-निनो म्हणजे फक्त उष्ण विषुववृत्तीय प्रवाहाचा विस्तार होय. / El-Nino is merely an extension of the warm equatorial current.
(b)एल-निनो म्हणजे "बाल ख्रिस्त" होय. / El-Nino means "Child Christ".
(c)एल-निनो म्हणजे डिसेंबरमधील नाताळाच्या/ख्रिस्तमसच्या काळात दिसणारा प्रवाह होय. / El-Nino is a current that appears around Christmas in December.
(d)एल-निनो, भारतामध्ये दीर्घ काळासाठीच्या मान्सून पर्जन्याच्या अंदाजासाठी वापरण्यात आणला जातो. / El-Nino is used in India for forecasting long range monsoon rainfall.
All given statements about El Nino are scientifically correct: it is an extension of warm equatorial current, translates to 'Christ Child', appears around Christmas in December, and is used in long-range Indian monsoon forecasting.
🏛️ The Maharashtra angle
पुढील दोन विधानांचा विचार करा. / Consider the following two statements :
(a)दोन्ही अर्ध्यागोलात 10° ते 20° अक्षांशत वाळवंट आहेत / There are deserts between 10° and 20° latitudes in both the hemispheres
(b)10° ते 20° अक्षांशत पावसापेक्षा बाष्पेचे प्रमाण अधिक आहे / Between 10° and 20° latitudes evaporation exceeds precipitation
Deserts are typically found in the subtropical high-pressure belts (10° to 30° latitudes) where descending air causes high atmospheric stability and dryness. In these regions, high temperatures lead to high evaporation rates which vastly exceed precipitation, resulting in arid conditions.
खालीलपैकी कोणते घटक दैनिक व ऋतुपरत्वे सौरऊर्जेची तीव्रता व प्रमाण ठरवितात. Which of the following factors determine diurnal and seasonal variation in intensity and amount of solar radiation ?
(a)पृथ्वीच्या अक्षाचा कललेला पणा (Inclination of the axis of the earth.)
(b)दिवस व रात्र प्रमाण (Length of the day.)
(c)ढगांचे प्रमाण (Extent of clouds)
(d)सूर्य किरणानी पृथ्वीच्या पृष्ठभागाशी केलेला कोन (Angle of inclination of the Sun's rays)
Solar radiation intensity and amount vary due to multiple factors including the earth's axis inclination, the length of day and night, cloud cover, and the angle of incidence of the sun's rays.
खालीलपैकी कोणता विशेष गुणधर्म उष्ण व दमट विषुववृत्तीय हवामानात आढळत नाही ? Which of the following characteristics does not belong to the hot and wet equatorial type of climate ?
Hot and wet equatorial climates are characterized by high temperatures, heavy daily convectional rainfall, and high humidity throughout the year, lacking distinct seasonal thermal variations or dry spells typical of other climates.